म्हण म्हणजे अनुभवाचं एका वाक्यात केलेलं संचित. आजी एका वाक्यात जे सांगते ते सांगायला आपल्याला तीन वाक्यं लागतात, आणि त्या एका वाक्याला म्हण म्हणतात. मराठीत हजारो म्हणी आहेत, त्यांपैकी रोजच्या बोलण्यात येणाऱ्या पन्नास म्हणी इथे अर्थासह दिल्या आहेत. ईरा शब्दकोड्याच्या मराठी प्रश्नमंजुषेत यांपैकी म्हणी वारंवार विचारल्या जातात, म्हणून ही यादी एकदा वाचून ठेवली तर दहा गुण पक्के.
माणसाचा स्वभाव सांगणाऱ्या म्हणी
- अति तेथे माती. कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक वाईटच असतो.
- नाचता येईना अंगण वाकडे. स्वतःच्या चुकीचं खापर दुसऱ्यावर फोडणं.
- उथळ पाण्याला खळखळाट फार. कमी ज्ञान असलेला माणूस जास्त बडबड करतो.
- पालथ्या घड्यावर पाणी. कितीही उपदेश केला तरी त्याचा काहीच उपयोग न होणं.
- कामापुरता मामा. आपलं काम होईपर्यंतच गोड बोलणारा माणूस.
- गाढवाला गुळाची चव काय. ज्याला समज नाही त्याला चांगल्या गोष्टीची किंमत कळत नाही.
- नावडतीचं मीठ अळणी. नावडत्या माणसाने कितीही चांगलं केलं तरी त्यात दोष काढला जातो.
- वासरात लंगडी गाय शहाणी. अज्ञानी लोकांमध्ये थोडंसं ज्ञान असलेला माणूसही मोठा ठरतो.
- कोळसा उगाळावा तितका काळाच. वाईट माणसाचं वागणं कितीही तपासलं तरी वाईटच निघतं.
- खाईन तर तुपाशी नाहीतर उपाशी. हट्टी स्वभाव, तडजोड न करणं.
- लहान तोंडी मोठा घास. आपल्या वयाला किंवा दर्जाला न शोभणारं बोलणं.
- नाव मोठं लक्षण खोटं. नावलौकिक मोठा पण त्याला साजेसे गुण नाहीत.
- पी हळद हो गोरी. कोणतीही गोष्ट लगेच घडावी अशी उतावळी अपेक्षा.
- आयत्या बिळावर नागोबा. दुसऱ्याने तयार केलेल्या गोष्टीचा स्वतः फायदा घेणं.
- आंधळं दळतं कुत्रं पीठ खातं. कष्ट एकाचे आणि फळ भलत्याला.
- हातच्या कांकणाला आरसा कशाला. उघड दिसणाऱ्या गोष्टीला पुराव्याची गरज नसते.
- झाकली मूठ सव्वा लाखाची. आपल्या उणिवा जाहीर केल्या नाहीत तर आपली किंमत राहते.
संकट आणि अडचणींबद्दलच्या म्हणी
- इकडे आड तिकडे विहीर. दोन्ही बाजूंनी संकट, कोणताही पर्याय निवडला तरी अडचण.
- बुडत्याला काडीचा आधार. संकटात अगदी छोटी मदतही मोलाची वाटते.
- नकटीच्या लग्नाला सतराशे विघ्नं. आधीच अडचणीत असलेल्या कामात आणखी अडथळे येणं.
- दगडापेक्षा वीट मऊ. दोन वाईट पर्यायांपैकी कमी वाईट स्वीकारणं.
- तेल गेलं तूप गेलं हाती धुपाटणं आलं. दोन्हीकडचा फायदा घ्यायला जाऊन दोन्ही गमावणं.
- वरातीमागून घोडे. वेळ निघून गेल्यावर केलेली निरुपयोगी कृती.
- एक ना धड भाराभर चिंध्या. अनेक कामं अर्धवट, एकही पूर्ण नाही.
- घरोघरी मातीच्या चुली. सगळीकडे थोड्याफार फरकाने तीच दुःखं आणि अडचणी.
- दुरून डोंगर साजरे. दुरून गोष्टी छान वाटतात, जवळ गेल्यावर अडचणी कळतात.
- मेल्याशिवाय स्वर्ग दिसत नाही. कष्ट सोसल्याशिवाय फळ मिळत नाही.
- पळसाला पाने तीनच. कुठेही गेलं तरी परिस्थिती सारखीच असते.
शहाणपण शिकवणाऱ्या म्हणी
- अंथरूण पाहून पाय पसरावे. उत्पन्नाचा विचार करून खर्च करावा.
- ऐकावे जनाचे करावे मनाचे. सल्ला सगळ्यांचा ऐकावा, निर्णय स्वतःचा घ्यावा.
- करावे तसे भरावे. जसं वागाल तसं फळ मिळतं.
- थेंबे थेंबे तळे साचे. थोडं थोडं साठवलं की मोठा संचय होतो.
- शितावरून भाताची परीक्षा. लहान नमुन्यावरून सगळ्याचा अंदाज येतो.
- मुलाचे पाय पाळण्यात दिसतात. माणूस पुढे कसा होईल याची लक्षणं लहानपणीच दिसतात.
- चार दिवस सासूचे चार दिवस सुनेचे. प्रत्येकाची वेळ येते, आज एकाचा तर उद्या दुसऱ्याचा वरचष्मा.
- ज्याची खावी पोळी त्याची वाजवावी टाळी. ज्याच्यावर आपण अवलंबून आहोत त्याची बाजू घ्यावी लागते.
- असतील शिते तर जमतील भुते. जिथे फायदा असतो तिथे लोक जमतात.
- दिव्याखाली अंधार. मोठ्या माणसाच्या जवळच दोष राहून जातात.
- कर नाही त्याला डर कशाला. ज्याने चूक केली नाही त्याला भीती नसते.
- चोराच्या मनात चांदणं. ज्याने चूक केली त्याला सतत भीती वाटते.
- उचलली जीभ लावली टाळ्याला. विचार न करता बोलणं.
- बोलेल तो करेल काय. नुसतं बोलणारा काम करत नाही.
- ज्याचं जळतं त्यालाच कळतं. दुःख ज्याचं असतं त्यालाच त्याची जाणीव असते.
- गरज सरो वैद्य मरो. काम झाल्यावर उपकार करणाऱ्याला विसरणं.
- शेळी जाते जीवानिशी खाणारा म्हणतो वातड. दुसऱ्याचा मोठा त्याग करणाऱ्याचीही किंमत न ठेवणं.
- रात्र थोडी सोंगं फार. वेळ कमी आणि कामं खूप.
- दाम करी काम. पैशाने कामं होतात.
- हसतील त्याचे दात दिसतील. दुसऱ्याला हसणाऱ्याचेच दोष दिसतात.
- नाकापेक्षा मोती जड. मुख्य गोष्टीपेक्षा तिची सोबतच जड होणं.
- अडला हरी गाढवाचे पाय धरी. अडचणीत मोठ्या माणसालाही क्षुद्र माणसापुढे झुकावं लागतं.
या पन्नास म्हणी म्हणजे मराठी म्हणींच्या खजिन्याचा छोटासा भाग आहे. तुमच्या घरात आजी आजोबा वापरतात अशी एखादी म्हण या यादीत नसेल तर संपर्क पानावरून आम्हाला कळवा, ती पुढच्या यादीत आणि प्रश्नमंजुषेत नक्की येईल.