नाक मुरडणं, कंबर कसणं, डोळे पांढरे होणं हे शब्द आपण रोज वापरतो, पण त्यांचा शब्दशः अर्थ घेतला तर काहीच कळत नाही. कंबर कसणं म्हणजे खरोखर कंबरेला काही बांधणं नाही, तर एखाद्या कामाची जोमाने तयारी करणं. अशा ठरलेल्या अर्थाने वापरल्या जाणाऱ्या शब्दसमूहाला वाक्प्रचार म्हणतात. म्हण हे पूर्ण वाक्य असतं आणि ते एखादं सत्य सांगतं, तर वाक्प्रचार हा वाक्याचा एक भाग असतो आणि तो वाक्यात बसवावा लागतो. खाली रोजच्या बोलण्यातले चाळीस वाक्प्रचार त्यांच्या अर्थासह आणि एका वाक्यासह दिले आहेत.
राग आणि भीती
- अंगाचा तिळपापड होणे: खूप संतापणे. खोटं बोललेलं ऐकून आजोबांच्या अंगाचा तिळपापड झाला.
- तळपायाची आग मस्तकात जाणे: अनावर राग येणे. मुलाने पैसे उडवले हे कळताच वडिलांच्या तळपायाची आग मस्तकात गेली.
- दात ओठ खाणे: राग गिळून चरफडणे. काही बोलता येत नव्हतं म्हणून ती दात ओठ खात गप्प बसली.
- डोळे वटारणे: रागाने पाहणे. बाईंनी डोळे वटारताच वर्ग शांत झाला.
- डोळे पांढरे होणे: खूप घाबरणे. बिल बघून त्याचे डोळे पांढरे झाले.
- छाती दडपणे: भीती वाटणे. निकालाच्या दिवशी सगळ्यांची छाती दडपली होती.
- हातपाय गाळणे: धीर सोडणे. एका अपयशाने हातपाय गाळून चालणार नाही.
- जीव टांगणीला लागणे: सतत काळजी वाटणे. मुलगा परत येईपर्यंत आईचा जीव टांगणीला लागला होता.
आनंद आणि समाधान
- आकाश ठेंगणे होणे: खूप आनंद होणे. नोकरीचं पत्र आल्यावर त्याला आकाश ठेंगणं झालं.
- जीव भांड्यात पडणे: काळजी दूर होऊन हायसं वाटणे. फोन लागला आणि तिचा जीव भांड्यात पडला.
- पाठ थोपटणे: कौतुक करणे. कामगिरी पाहून सरांनी त्याची पाठ थोपटली.
- डोक्यावर घेणे: खूप कौतुक करणे, लाड करणे. पहिल्या नातवाला सगळ्यांनी डोक्यावर घेतलं.
- तोंडात बोट घालणे: थक्क होणे. तिचं गाणं ऐकून परीक्षकांनी तोंडात बोट घातलं.
कामाबद्दलचे वाक्प्रचार
- कंबर कसणे: जोमाने तयारी करणे. परीक्षेसाठी तिने कंबर कसली.
- हात धुऊन मागे लागणे: चिकाटीने पाठपुरावा करणे. पैसे मिळेपर्यंत तो हात धुऊन मागे लागला.
- डोळ्यात तेल घालून पाहणे: बारकाईने लक्ष ठेवणे. हिशेब तपासताना डोळ्यात तेल घालून पाहावं लागतं.
- नाकी नऊ येणे: खूप दमछाक होणे. दहा पाहुण्यांचा स्वयंपाक करताना तिच्या नाकी नऊ आले.
- खो घालणे: अडथळा आणणे. प्रत्येक चांगल्या कामात तो खो घालतो.
- हात टेकणे: हार मानणे. त्या प्रश्नापुढे गुरुजींनीही हात टेकले.
- कपाळाला हात लावणे: हताश होणे. मुलाचा निकाल बघून बाबांनी कपाळाला हात लावला.
- शब्द झेलणे: सांगितलेलं काम लगेच करणे. मालकाचा शब्द झेलायला नोकर तयारच असायचा.
- गाशा गुंडाळणे: सगळं आवरून निघून जाणे. धंदा बुडाल्यावर त्याने गाशा गुंडाळला.
- पाचावर धारण बसणे: खूप घाबरून जाणे. वाघाची डरकाळी ऐकून गावकऱ्यांची पाचावर धारण बसली.
बोलणं आणि वागणं
- नाक मुरडणे: नापसंती दाखवणे. साध्या जेवणाला तिने नाक मुरडलं.
- कानउघाडणी करणे: कडक शब्दांत समज देणे. उशिरा आल्याबद्दल आईने त्याची कानउघाडणी केली.
- कान टोचणे: चूक दाखवून समज देणे. वेळ पाळत नाही म्हणून मित्राने त्याचे कान टोचले.
- कान फुंकणे: चुगली करून भडकावणे. सुनेविरुद्ध कोणीतरी सासूचे कान फुंकले.
- मूग गिळून गप्प बसणे: काही न बोलता सहन करणे. बोलून उपयोग नव्हता म्हणून तो मूग गिळून गप्प बसला.
- खडे फोडणे: दोष देणे. चूक स्वतःची असूनही ती दुसऱ्यावर खडे फोडत राहिली.
- तोंड काळे करणे: अपमानाने निघून जाणे. चोरी उघडकीस आल्यावर त्याने गावातून तोंड काळं केलं.
- नाकाने कांदे सोलणे: उगाच मोठेपणा दाखवणे. काहीही येत नसताना तो नाकाने कांदे सोलतो.
- गळ्यात पडणे: जबरदस्तीने चिकटणे. नको असलेलं काम त्याच्या गळ्यात पडलं.
- चेहरा पडणे: निराश होणे. बक्षीस मिळालं नाही म्हणून तिचा चेहरा पडला.
- डोळे उघडणे: खरी परिस्थिती कळणे. फसवणूक झाल्यावर त्याचे डोळे उघडले.
- भांडं फुटणे: गुपित उघड होणे. लग्नाच्या दिवशीच सगळं भांडं फुटलं.
- पोटात कावळे ओरडणे: कडकडून भूक लागणे. दुपार टळून गेली आणि पोटात कावळे ओरडू लागले.
- कंठस्नान घालणे: ठार मारणे. युद्धात शत्रूला कंठस्नान घातलं.
- पाय जमिनीवर नसणे: यशाने हुरळून जाणे. एका पुरस्कारानंतर त्याचे पाय जमिनीवर नव्हते.
- धाबे दणाणणे: खूप घाबरणे. पोलिसांची गाडी बघून चोरांचे धाबे दणाणले.
- नावाजणे: कौतुकाने ओळखलं जाणे. ते गाव आंब्यांसाठी नावाजलेलं आहे.
वाक्प्रचार हे भाषेचं सौंदर्य आहे. तो मला आवडला नाही असं म्हणण्यापेक्षा मी त्याला नाक मुरडलं असं म्हटलं की वाक्यात जीव येतो. हे चाळीस वाक्प्रचार रोजच्या बोलण्यात वापरून बघा आणि ईरा शब्दकोड्याच्या मराठी प्रश्नमंजुषेत विचारले की आत्मविश्वासाने उत्तर द्या.