मराठी साहित्याला आठशे वर्षांहून जुनी परंपरा आहे आणि त्या परंपरेचा प्रत्येक टप्पा आजही वाचला जातो. ज्ञानेश्वरीची ओवी आजही कीर्तनात म्हटली जाते, तुकारामांचा अभंग आजही गायला जातो आणि पु. लं. चं पुस्तक आजही रात्री उशिरापर्यंत हसवतं. या लेखात आपण त्या प्रवासाचे मुख्य टप्पे पाहणार आहोत. ईरा शब्दकोड्याच्या मराठी प्रश्नमंजुषेतले बरेचसे प्रश्न याच टप्प्यांवर आधारित असतात.
संतांचा काळ: तेराव्या ते सतराव्या शतकापर्यंत
मराठी साहित्याची सुरुवात संत साहित्याने झाली. तेराव्या शतकात चक्रधर स्वामींच्या महानुभाव पंथाने मराठीत लेखन केलं आणि म्हाइंभटांचं लीळाचरित्र हा त्या पंथाचा चरित्रग्रंथ तयार झाला. मुकुंदराजांचा विवेकसिंधु हाही त्याच काळातला ग्रंथ मानला जातो.
पण मराठीचा खरा मानबिंदू म्हणजे ज्ञानेश्वरी. संत ज्ञानेश्वरांनी नेवासे इथे इ.स. १२९० मध्ये भगवद्गीतेवर ओवीबद्ध टीका सांगितली आणि तिला भावार्थदीपिका असं नाव दिलं. तिच्या शेवटी येणारं पसायदान म्हणजे विश्वकल्याणाची मागणी आहे. ज्ञानेश्वरांचा अमृतानुभव हा दुसरा ग्रंथ आणि हरिपाठाचे अभंगही प्रसिद्ध आहेत. त्यांची धाकटी बहीण मुक्ताबाई यांचे अभंगही या काळातले आहेत.
संत नामदेवांनी पंढरपूरच्या विठ्ठलाची भक्ती अभंगांतून गायली आणि ते पंजाबपर्यंत पोहोचले; शिखांच्या गुरु ग्रंथसाहिबात त्यांची पदं आहेत. त्यांच्या घरी राहणाऱ्या जनाबाईंचे अभंगही आजही म्हटले जातात. सोळाव्या शतकात पैठणच्या संत एकनाथांनी एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण असे ग्रंथ लिहिले आणि भारुडांतून लोकशिक्षण केलं. सतराव्या शतकात देहूच्या संत तुकारामांनी गाथेतले अभंग रचले आणि समर्थ रामदासांनी दासबोध आणि मनाचे श्लोक लिहिले. तुकारामांचा अभंग आणि रामदासांचा श्लोक हे आजही मराठी माणसाच्या जिभेवर आहेत.
पंडित आणि शाहीर: पेशवाईचा काळ
अठराव्या शतकात मोरोपंतांसारख्या पंडित कवींनी आर्या छंदात रामायण, महाभारत सांगितलं. त्याच वेळी शाहिरांनी पोवाडे आणि लावण्या रचल्या. अफझलखान वधाचा पोवाडा अज्ञानदासांनी रचला, राम जोशी आणि अनंत फंदी यांच्या लावण्या गाजल्या आणि होनाजी बाळा यांची घनश्याम सुंदरा ही भूपाळी आजही पहाटेची ओळख आहे.
वृत्तपत्र, नाटक आणि कादंबरी: एकोणिसावं शतक
६ जानेवारी १८३२ रोजी बाळशास्त्री जांभेकरांनी दर्पण हे पहिलं मराठी वृत्तपत्र सुरू केलं, म्हणून हा दिवस पत्रकार दिन म्हणून साजरा होतो. १८४३ मध्ये विष्णुदास भावे यांनी सांगलीत सीता स्वयंवर हे नाटक सादर केलं आणि मराठी रंगभूमीची सुरुवात झाली. १८५७ मध्ये बाबा पदमनजी यांची यमुनापर्यटन ही पहिली मराठी कादंबरी आली. याच शतकात लोकहितवादींची शतपत्रे, महात्मा फुले यांचे गुलामगिरी आणि शेतकऱ्याचा असूड हे ग्रंथ, विष्णुशास्त्री चिपळूणकरांची निबंधमाला, लोकमान्य टिळकांचं केसरी आणि आगरकरांचं सुधारक यांनी मराठी गद्याला धार दिली. हरि नारायण आपटे यांची पण लक्षात कोण घेतो ही कादंबरी आणि केशवसुतांची तुतारी ही कविता याच काळातली. केशवसुतांना आधुनिक मराठी कवितेचे जनक म्हणतात.
संगीत नाटक आणि नवी कविता: विसाव्या शतकाचा पूर्वार्ध
अण्णासाहेब किर्लोस्करांचं संगीत शाकुंतल, देवलांचं संगीत शारदा आणि राम गणेश गडकरींचं एकच प्याला यांनी संगीत रंगभूमी गाजवली आणि बालगंधर्वांनी तिला सोन्याचे दिवस दाखवले. गडकरी गोविंदाग्रज या नावाने कविताही लिहीत. बालकवींची फुलराणी आणि श्रावणमासी, भा. रा. तांबे यांची जन पळभर म्हणतील, यशवंतांची आई ही कविता, बहिणाबाई चौधरींचं अरे संसार संसार, सावरकरांचं ने मजसी ने, या कविता याच काळातल्या. आचार्य अत्रे यांनी नाटकं, मराठा हे वृत्तपत्र आणि कऱ्हेचे पाणी हे आत्मचरित्र दिलं, तर साने गुरुजींनी श्यामची आई दिली.
खांडेकर, कुसुमाग्रज आणि पु. ल.: विसाव्या शतकाचा उत्तरार्ध
वि. स. खांडेकरांच्या ययाति या कादंबरीला १९७४ मध्ये मराठीचा पहिला ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला. कुसुमाग्रज म्हणजे वि. वा. शिरवाडकर यांनी विशाखा हा कवितासंग्रह आणि नटसम्राट हे नाटक दिलं आणि १९८७ मध्ये त्यांना ज्ञानपीठ मिळालं. त्यांच्या जन्मदिवशी, २७ फेब्रुवारीला, मराठी भाषा गौरव दिन साजरा होतो. बा. सी. मर्ढेकरांनी नवकवितेची वाट काढली आणि विंदा करंदीकर, मंगेश पाडगावकर, वसंत बापट, शांता शेळके, इंदिरा संत, ना. धों. महानोर, ग्रेस, नारायण सुर्वे आणि सुरेश भट यांनी ती पुढे नेली. विंदांना २००३ मध्ये ज्ञानपीठ मिळालं.
गद्यात पु. ल. देशपांडे यांनी बटाट्याची चाळ, व्यक्ती आणि वल्ली, अपूर्वाई अशी पुस्तकं देऊन मराठी माणसाला हसवलं. रणजित देसाई यांची स्वामी आणि श्रीमान योगी, शिवाजी सावंतांची मृत्युंजय आणि छावा, श्री. ना. पेंडसे यांची गारंबीचा बापू, व्यंकटेश माडगूळकरांची बनगरवाडी, विश्राम बेडेकरांची रणांगण या कादंबऱ्या वाचकांच्या पिढ्या घडवून गेल्या. ग. दि. माडगूळकरांचं गीतरामायण सुधीर फडक्यांच्या स्वरात घराघरात पोहोचलं. विजय तेंडुलकरांच्या घाशीराम कोतवालने आणि महेश एलकुंचवारांच्या वाडा चिरेबंदीने नाटकाला नवं वळण दिलं.
कोसला, बलुतं आणि आजचं साहित्य
१९६३ मध्ये भालचंद्र नेमाडे यांची कोसला आली आणि मराठी कादंबरीची भाषाच बदलली. त्यांच्या हिंदू या कादंबरीनंतर २०१४ मध्ये त्यांना ज्ञानपीठ मिळालं. दया पवारांचं बलुतं, लक्ष्मण माने यांचं उपरा आणि शरणकुमार लिंबाळे यांचं अक्करमाशी या आत्मकथनांनी दलित साहित्याची ताकद दाखवली. विश्वास पाटलांची पानिपत, मिलिंद बोकीलांची शाळा आणि वीणा गवाणकरांचं एक होता कार्व्हर ही पुस्तकं आजच्या वाचकांचीही आवडती आहेत. ऑक्टोबर २०२४ मध्ये मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाला आणि या आठशे वर्षांच्या प्रवासावर एक अधिकृत शिक्का बसला.
हा प्रवास एका लेखात मावणारा नाही, पण ईरा शब्दकोड्याच्या प्रश्नमंजुषेत जे लेखक आणि ग्रंथ विचारले जातात ते बहुतेक या लेखात आले आहेत. आणि irablogging.com वर रोज प्रकाशित होणाऱ्या दोनशेहून अधिक लेखकांच्या कथा हा त्याच प्रवासाचा आजचा टप्पा आहे.