शब्दकोड्यात घर या शब्दाची सूचना असेल तर उत्तर सदन असू शकतं आणि चंद्र या शब्दासाठी उत्तर शशी असू शकतं. म्हणून समानार्थी शब्द माहीत असले की कंसातल्या आकड्याप्रमाणे योग्य शब्द पटकन सुचतो. विरुद्धार्थी शब्दही प्रश्नमंजुषेत वारंवार विचारले जातात. ही यादी एकदा वाचा, मग अर्धी उत्तरं वाचतानाच पाठ होतात.
निसर्गातले समानार्थी शब्द
- सूर्य: रवी, भास्कर, दिनकर, आदित्य, मित्र
- चंद्र: शशी, इंदू, सोम, निशानाथ
- आकाश: नभ, गगन, अंबर, आभाळ
- पृथ्वी: धरा, धरणी, वसुंधरा, भूमी
- पाणी: जल, नीर, तोय, उदक
- अग्नी: अनल, विस्तव, पावक
- वारा: पवन, वायू, समीर, अनिल
- ढग: मेघ, जलद, अभ्र
- नदी: सरिता, तटिनी
- समुद्र: सागर, सिंधू, रत्नाकर, जलधी
- डोंगर: पर्वत, गिरी, शैल
- झाड: वृक्ष, तरू, द्रुम
- फूल: पुष्प, सुमन, कुसुम
- कमळ: पंकज, कमलिनी, अंबुज, नलिनी
- रात्र: निशा, रजनी, रात
- दिवस: दिन, वार, दिवा
प्राणी आणि माणसं
- हत्ती: गज, कुंजर, गजराज
- घोडा: अश्व, तुरंग, वारू
- सिंह: केसरी, मृगराज, वनराज
- पक्षी: खग, विहग, पाखरू
- आई: माता, जननी, माय
- वडील: पिता, जनक, तात
- मुलगा: पुत्र, सुत, तनय
- मुलगी: कन्या, तनया, दुहिता
- मित्र: सखा, दोस्त, सोबती
- शत्रू: वैरी, अरी, रिपू
- देव: ईश्वर, परमेश्वर, सुर
- घर: सदन, गृह, निवास, वास्तू
- युद्ध: रण, संग्राम, लढाई, समर
- धन: संपत्ती, द्रव्य, वित्त
विरुद्धार्थी शब्द
- उंच × बुटका
- जवळ × दूर
- प्रकाश × अंधार
- सुख × दुःख
- जय × पराजय
- यश × अपयश
- कृत्रिम × नैसर्गिक
- मूर्ख × शहाणा
- आरंभ × शेवट
- आळशी × उद्योगी
- उदार × कंजूस
- स्वदेशी × परदेशी
- श्रीमंत × गरीब
- शूर × भित्रा
- लवकर × उशिरा
- हलका × जड
- गोड × कडू
- जुनं × नवं
- मऊ × कठीण
- स्वच्छ × घाणेरडा
- उपकार × अपकार
- प्रामाणिक × लबाड
- सरळ × वाकडा
- खरं × खोटं
- चढ × उतार
- आत × बाहेर
- पुढे × मागे
- जन्म × मृत्यू
- आशा × निराशा
- शांत × अशांत
- स्वातंत्र्य × पारतंत्र्य
- प्रगती × अधोगती
- ज्ञान × अज्ञान
- सुसंगत × विसंगत
- अनुकूल × प्रतिकूल
हे कसं लक्षात ठेवावं
यादी नुसती वाचण्यापेक्षा जोड्या लावून लक्षात ठेवा. सूर्य आणि रवी, चंद्र आणि शशी अशा जोड्या रोज एक दोन वाक्यांत वापरल्या की त्या आपोआप पाठ होतात. विरुद्धार्थी शब्दांसाठी एक सोपी पद्धत म्हणजे वाक्यात दोन्ही शब्द एकत्र वापरणं: तो उदार आहे पण त्याचा भाऊ कंजूस आहे. शब्दवर्षावातही या याद्या उपयोगी पडतात, कारण एका अक्षराने सुरू होणारे शब्द आठवताना समानार्थी शब्दांची यादी मनात उघडली की दहा शब्द लगेच मिळतात.